MAD AL-MUBALAGHAH

Minggu lepas menerima soalan daripada seorang anak murid tentang mad Ta’zim…soalannya adakah mad Ta’zim ini dibawah Tariq al-Syatibiyyah ataupun tidak?….kerana ada ustaz yang mengatakan mad Ta’zim adalah dibawah Tariq al-Syatibiyyah…Disini dibentangkan penjelasan tentang ruang lingkung mad Ta’zim….semoga mendapat sedikit pencerahan….

MAD AL-TA’ZIM[1]

Mad al-Ta’zim adalah termasuk dalam bahagian mad yang digelar sebagai mad al-Mubalaghah[2]. Mad ini dikategorikan sebagai mad al-mubalaghah kerana al-mubalaghah bermaksud bersungguh-sungguh ataupun dan diterjemahkan hasrat tersebut dalam bentuk pemanjangan[3].

Pemanjangan ini tidak ada kaitan langsung dengan huruf mad yang bertemu hamzah ataupun sukun sepertimana kebiasaanya berlaku kepada hukum-hukum mad di bawah sebab Lafzi. Justeru mad al-Ta’zim bermaksud pemanjangan atas dasar membesarkan Allah s.w.t dan bersungguh-sungguh menyatakan bahawa tiada tuhan melainkan Allah s.w.t, contohnya ialah :

اللَّهُ لا إِلَهَ إِلاَّ هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ

Surah Ali ‘Imran (3) : 2

Pemanjangan huruf mad yang merujuk kepada huruf alif pada kalimah لا dipanjangkan secara tawassut iaitu empat harakat sepertimana kata Ibn al-Jazari [4] :

وَاْلبَعْضُ لِلتَّعْظِيْمِ عَنْ ذِي اْلقَصْرِ مَدْ

Maksudnya: “ Dan sesetengah daripada qurra’ yang membaca secara qasr pada munfasil, membaca mad [5] pada mad al-Ta’zim

Antara para qurra’ yang meriwayatkan pemanjangan mad al-Ta’zim ini ialah[6]:

a) Abu Bakr Ahmad b. al-Husayn b. Mihran al-Naysaburi[7]

b) Abu al-Qasim Yusuf b. ‘Aliyy b. Jabarah al-Huzali[8]

c) ‘Abd al-Karim b. ‘Abd al-Samad b. Muhammad al-Tabari[9]

Daripada kata-kata Ibn al-Jazari mengenai mad al-Ta’zim sebentar tadi, secara umumnya dapatlah difahami bahawa pemanjangan sedemikian adalah bagi imam yang ada padanya ikhtiyar dua harakat pada mad munfasil[10]. Bagi imam yang ikhtiyarnya empat harakat, tidak terlibat langsung dalam pemanjangan tersebut kerana dari segi praktikalnya pemanjangan tersebut tidak ada bezanya dengan pemanjangan pada mad munfasil yang lain.

Dengan ini tidak tercapailah objektif pemanjangan tersebut secara jelas kepada pendengar. Manakala bagi riwayat Hafs, hanya tariq al-Jazariyyah sahaja yang mempunyai turuq yang membaca secara qasr dan tiada pada tariq al-Shatibiyyah. Imam al-Shatibi sebenarnya menolak konsep pemanjangan atas dasar ma’nawi kerana tiada komentar daripada beliau mahupun daripada anak murid beliau terhadap pemanjangan mad ini. Beliau hanya menerima sebab lafzi sahaja dalam menambah pemanjangan lebih daripada dua harakat. Bagi beliau mad al-Ta’zim itu adalah mad munfasil .

Kesimpulannya, pemanjangan pada mad al-Ta’zim di sisi riwayat Hafs hanya terdapat di dalam tariq al-Jazariyyah sahaja dan bukan daripada al-Shatibiyyah.

Kesimpulannya, Mad Ta’zim ini boleh dikatakan dibawah riwayat Hafs dari ‘Asim sahaja secara umum….yang menjadi kesalahan adalah kita mengatakan Mad Ta’zim ini dibawah riwayat Haf dari ‘Asim melalui Tariq al-Syatibiyyah….kerana jelas bahawa Imam Syatibi tiada meriwayatkan permanjangan lebih daripada dua harakat atas dasar ma’nawi. Waallahu a’lam…

---

[1]Felza Zulhibri b. Abd Hamid (2010),Riwayat Hafs bin Sulayman al-Kufi: Kajian Perbandingan antara Tariq al-Shatibiyyah dengan Tariq al-Jazariyyah. Disertasi, Jabatan al-Quran dan al-Hadith, Akademi Pengajian Islam, Universiti Malaya, mk 96-98. Lihat juga Surur Shihabuddin An-Nadawi (2007), Ilmu Tajwid Menurut Riwayat Hafs ‘An ‘Asim melalui Toriq Asy-Syatibiyyah, mk 129-131.

[2] Apabila memperkatakan tentang mad far‘i, terlebih dahulu perlu difahami dahulu tentang pembahagian yang paling asas bagi mad tersebut. Mad Far’i sebenarnya mempunyai dua sebab yang asas merujuk kepada penambahan pemanjangan sesuatu hukum pemanjangan.. Dua sebab itu adalah Ma’nawi (pemanjangan berasaskan makna kalimah) dan sebab lafzi (pemanjangan berasaskan lafaz kalimah). Mad al-Mubalaghah adalah berasaskan sebab ma’nawi dan sebab ma’nawi ini jarang di ketengahkan oleh buku-buku tajwid riwayat Hafs kerana kefahamannya melibatkan pengetahuan tentang qira’at yang lain. Lihat al-Banna (1987), op. cit., j. 1, h. 167

[3] Terdapat satu bahagian mad lagi yang dikategorikan sebagai mad al-mubalaghah. Mad tersebut digelar sebagai mad al-Tabri´ah. Mad ini tidak menjadi fokus penulis kerana mad ini tidak wujud di dalam riwayat ×afÎ. Ibid., h. 168.

[4] al-Jazari (1994), op. cit., h. 42

[5] Mad disini bermaksud empat harakat. Lihat al-Banna (1987), op. cit., j. 1, h. 169

[6] Dr. Muhammad Salim Muhaysin (1997), al-Hadi Sharh Tayyibah al-Nashr fi al-Qira´ati al-‘Ashr wa al-kashf ‘an ‘ilal al-Qira´ati wa taujihuha, j 1. Beirut: Dar al-Jil, h. 173.

[7] Antara kitab Qira´at karangannya ialah kitab al-Shamil, al-Ghayah dan al-Mabsut

[8] Diriwayatkan bahawa beliau adalah antara yang paling ramai guru iaitu seramai seratus dua puluh lapan kesemuanya. Mengarang kitab al-Kamil yang terkumpul di dalamnya berbagai-bagai turuq bacaan.

[9] Guru Qira’at di Makkah al-Mukarramah dan pengarang kitab al-Talkhis fi al-Qira´ah al-Thaman yang terkumpul di dalamnya seribu lima ratus riwayat dan juga turuq

[10] Ini adalah kerana dari segi teorinya mad al-Ta’zim bersamaan dengan mad al-munfasil

PERSOALAN MAD WAL QASR (5)

MAD MUNFASIL

Mad munfasil adalah salah satu bahagian mad yang hukumnya harus.[1] Harus di sini bermaksud pemanjangannya harus dibaca dengan qasr (dua harakat) dan dengan mad (atas daripada dua harakat).[2] Kebanyakkan masyarakat masih keliru tentang maksud harus pada mad munfasil. Ini adalah kerana mereka menjadikan pengertian harus adalah khusus untuk riwayat Hafs sahaja, sedangkan pengertiannya merangkumi semua imam yang ada.

Maka dengan kefahaman yang salah itu akan lahirlah ungkapan bahawa mad munfasil itu harus hukumnya iaitu harus dibaca empat dan lima harakat di sisi riwayat Hafs. Sekali imbas kita akan bersetuju dengan kenyataan tersebut, tetapi dari segi kefahaman ilmu Qira’at yang sebenar, kenyataan tersebut mungkin tersasar sedikit kerana pengertian harus tidak boleh dikhususkan kepada imam tertentu. Ianya adalah pengertian yang umum terhadap semua qira’at.

Ungkapan sebenar yang selari dengan disiplin ilmu Qira’at ialah mad munfasil adalah mad yang harus hukumnya. Harus disini bermaksud harus dibaca secara qasr (dua harakat) ataupun mad (atas daripada dua harakat). Manakala imam Hafs memilih (secara ikhtiyar) untuk membaca dengan empat dan lima harakat. Ini menggambarkan secara dasarnya, apabila membicarakan tentang hukum mad, ia meliputi semua qira’at dan apabila membicarakan tentang pilihan atau ikhtiyar sesuatu kadar pemanjangan, ia bersandarkan ikhtiyar imam tertentu.

Dalam memperbahaskan perbezaan kadar bacaan mad munfasil di antara Tariq al-Shatibiyyah dan al-Jazariyyah menurut riwayat Hafs, penulis ingin memperjelaskan dahulu komentar kedua-dua imam di dalam kitab masing-masing. Imam al-Shatibi di dalam syairnya mengatakan[3] :

فَإِنْ يَنْفَصِلْ فَاْلقَصْرَ بَادِرْهُ طَالِبًا بِخُلْفِهِمَا يُرْوِيْكَ دَرًّا وَمُخْضَلاَ

Maksudnya: “Sekiranya melibatkan munfasil maka dibaca qasr oleh Qalun dan al-Duri Abu ‘Amru secara khilaf[4] dan al-Susi dan Ibn Kathir secara tetap”.

Kefahaman yang dapat diambil daripada bait syair di atas bahawa di sisi imam al-Shatibi melalui riwayat Hafs tidak membaca secara qasr pada mad munfasil. Kerana itulah tiada nama imam Hafs mahupun gurunya ‘Asim pada bait syair tersebut. Ikhtiyar beliau terhadap mad munfasil di sisi imam Hafs dikenal pasti dengan istilah pemahaman penulisan syair yang merujuk kepada empat harakat[5]. Kenyataan ini juga disokong oleh al-Sakhawi melalui sanad bacaannya yang secara langsung diambil daripada imam al-Shatibi.[6]

Manakala Ibn al-Jazari pula berkata[7]:

وَقَصْرُ اْلمُنْفَصِلْ بِنْ لِي حِماً عَنْ خُلْفِهِم دَاعٍ ثَمِلْ

Maksudnya: “Dan dibaca secara qasr pada munfasil oleh Qalun, Hisyam, Abu ‘Amru, Ya’qub, Hafs secara khilaf, manakala Ibn Kathir dan Abu Ja’far secara tetap”.

Melalui kefahaman syair di atas, dapat difahami bahawa mad munfasil di sisi Tariq al-Jazariyyah dibaca dua harakat secara khilaf yang merujuk kepada empat dan lima harakat. Bagi lima harakat mengambil kira kata-kata beliau sebelum itu yang berbunyi[8]:

وَقِيلَ دُونَهُمْ نَلْ

Maksudnya: “Dan ada pendapat yang mengatakan lima harakat bagi ‘Asim”

Manakala empat harakat pula diambil kira dari kata-kata beliau yang berbunyi[9]:

وَعَنْ بَاقِي اْلمَلاَ وَسِّطْ

Maksudnya: “ Dan baki imam yang lain membaca (muttasil dan munfasil) secara tawassut iaitu empat harakat.

Kesimpulannya, mad munfasil di sisi Hafs melalui Tariq al-Shatibiyyah adalah empat harakat secara muktamad manakala melalui Tariq al-Jazariyyah adalah dua, empat dan lima harakat. Ikhtiyar kedua-dua tariq ini juga menepati pengertian mad pada mad munfasil yang harus hukumnya iaitu harus dibaca qasr (dua harakat) dan mad (atas dari dua harakat).

Penulis ingin mengakhiri kajian tentang bab mad muttasil dan munfasil ini dengan menyenaraikan beberapa kitab Qira’at yang secara terang dan jelas menyatakan bahawa mad muttasil dan munfasil di sisi riwayat Hafs melalui Tariq al-Shatibiyyah adalah muktamad empat harakat sahaja dan bukan empat dan lima harakat seperti sangkaan sesetengah pendapat kerana lima harakat sebenarnya lebih tepat dikatakan sebagai ikhtiyar Tariq al-Jazariyyah.[10] Ini adalah kerana sumber lima harakat adalah diambil daripada kitab al-Taisir sepertimana yang telah dijelaskankan di dalam kandungan kita-kitab syarahan matan al-Shatibiyyah.

Justeru penjelasan ini diharap dapat membuka minda pemikiran masyarakat daripada hanya mengikut kefahaman yang umum tanpa hujah yang kukuh kepada kefahaman yang dibentuk secara ilmiah bertunjangkan hujah dan dalil yang terang. Antara kitab tersebut adalah:

1) al-Irshadat al-Jaliyyah fi al-Qira´at al-Sab’ min Tariq al-Shatibiyyah karangan Dr. Muhammad Salim Muhaysin[11]

2) al-Manh al-IIahiyyah fi Jam’ al-Qira´at al-Sab’ min Tariq al-Shatibiyyah karangan Khalid b. Muhammad al-Hafiz al-‘ilmi al-Husaini.[12]

3) Mukhtasar Bulugh al-’Umniyyah ‘ala Nazm Tahrir masail al-Shatibiyyah karangan ‘Ali Muhammad al- Dhiba’.[13]

4) al-Wafi fi Sharh al-Shatibiyyah fi al-Qira’at al-Sab’, karangan ’Abd al-Fatah al- Qadhi.[14]

5) al-Budur al-Zahirah, juga daripada karangan ’Abd al-Fatah al- Qadhi.[15]

6) Siraj al-Qari al-Mubtadi wa Tazkar al-Muqri´ al-Muntahi, karangan Ibn al-Qasih[16]

7) al-Nafahat al-´Ilahiyyah fi Sharh matn al-Shatibiyyah , karangan MuÍammad Abd Dayim Khamis[17]

8) Ittihaf Fudala’ al-Bashar bi al-Qira’at al-’Arba‘ah ‘Ashar, karangan al-Banna.[18]

9) Ghaith al-Naf’ fi al-Qira’at al-Sab‘, karangan al-Safaqisi.[19]

10) Tanbih al-Ghafilin wa Irshad al-Jahilin, juga karangan al- Safaqisi.[20]

---

[1] Antara mad yang dihukum harus (jÉ´iz) ialah mad badal, mad ‘ÉriÌ lisukun dan mad lÊn. Justeru adalah menjadi kesalahan jika kita menamakan mad munfaÎil dengan panggilan mad jÉ´iz kerana bukan mad munfaÎil sahaja yang dihukumkan jÉ´iz. Sebaiknya dipanggil dengan mad munfaÎil sahaja kerana itulah namanya manakala jÉ´iz adalah hukumnya. Mengikut kajian penulis (sepertimana dalam bab mad muttaÎil sebelum ini) terhadap kandungan sebahagian besar kitab QirÉ’Ét apabila membicarakan tentang mad, pasti menamakan mad munfaÎil dan mad muttaÎil. Perkataan wajib dan jÉ´iz akan menyusul kemudian ketika mana membicarakan hukumnya. Adapun sesetengah buku-buku tajwid yang menamakan mad munfaÎil sebagai mad jaiz dan mad muttaÎil sebagai mad wajib kerana mengikut kefahaman orang awam yang sudah sebati dengan keadaan sebegitu. Kefahaman yang sedikit mengelirukan ini juga akan membuka ruang kepada kesalahan dalam memahami bab mad ini.

[2] ØÉbir ×assan MuÍammad AbË SulaymÉn, (1997), ‘Umdah al-BayÉn fi TajwÊd al-Qur’an, cet. 1, RiyÉÌ: DÉr ‘Ólim al-Kutub, hal.122.

[3] al-ShÉÏibÊ, (1999), op. cit. h. 14

[4] Mempunyai ikhtiyÉr yang lain

[5] Pemahaman kaedah penulisan syair ini hanya difahami oleh mereka yang mendalami kaedah matan syair tersebut. Walau bagaimanapun dengan munculnya kitab-kitab syarahan bagi matan al-ShÉÏibiyyah maka memadai dengan melihat syarahannya sahaja tanpa perlu memahami kaedah tersebut. Lihat SayyÊd LÉshÊn AbË al-FarÍ dan KhÉlid MuÍammad al-×ÉfiÐ, (1998), TaqrÊb al-Ma’ÉnÊ fÊ SharÍ ×irz al-AmÉnÊ fÊ al-QirÉ´Éh al-Sab’, cet. 2, Madinah, Maktabah DÉr al-ZamÉn, h. 67.

[6] Sila lihat penjelasannya pada bab Mad MuttaÎil.

[7] al-JazarÊ , (1994), op. cit. h.42

[8] Ibid.

[9] Ibid.

[10] Sila lihat : Felza Zulhibri Abd Hamid (2005), ops. cit., h. 12

[11] Dr. Muhammad Salim Muhaisin, (1997), al-Irshadat al-Jaliyyah fi al-Qira´ati al-Sab’ min Ùariqi al-Shatibiah, Kaherah: Maktabah al-Azhariyah lil Thurath, h. 25.

[12] ×usaini, Khalid b. Muhammad al-HafiÐ al-‘IlmÊ al-, (1998), al-ManÍ al-’IlÉhiyyah fi jam‘ al-QirÉ’Ét al-Sab‘ min ÙarÊq al-ShÉÏibiyyah, MadÊnah al-Munawwarah: DÉr al-ZamÉn, h. 22

[13] al-ÖhibÉ’, (1999), op. cit.

[14] al-QÉÌÊ, (1999), op., cit., h. 73

[15] al-QÉÌÊ, ’Abd al-FatÉÍ, (2008), al-BudËr al-ZÉhirah fÊ al-QirÉ´Ét al-‘Ashr al-MutawÉtirah min ÏarÊqay al-ShÉÏibiyyah wa al-Durrah, (tahqiq: ØabrÊ Rajab Kuraim), Kaherah: DÉr al-SalÉm, j. 1, .h. 26.

[16] Abi al-QÉsim b. ‘AlÊ b. ‘UthmÉn b. MuÍammad b. AÍmad b. al-Hassan al-QÉÎiÍ, (1995), SirÉj al-QÉrÊ al-MubtadÊ wa TazkÉr al-MuqrÊ´ al-MuntahÊ, Beirut: Dar al-Fikr, h. 35.

[17] MuÍammad Abd DÉyim KhamÊs, (1996), op. cit., h. 104

[18] al-BannÉ, (1987), op. cit., j. 1, h. 159.

[19] al-ØafÉqisÊ, Waliy Allah ‘AlÊ al-NËrÊ , (1999), Ghaith al-Naf’ fÊ al-Qira’Ét al-Sab‘, (tahqiq: MuÍammad ‘Abd al-QÉdir SyÉhÊn), BeirËt: DÉr al-Kutub al-‘Ilmiah, h. 26.

[20] al-ØafÉqisÊ, Waliy Allah ‘AlÊ al-NËrÊ, (1974), TanbÊh al-GhÉfilÊn wa IrsyÉd al-JÉhilÊn, (tahqiq: MuÍammad al-SyÉzilÊ al-NÊfar, Kaherah: MuassasÉt Abd al-Karim Abdullah, h. 108.

PERSOALAN MAD WAL QASR (4)

MAD MUTTASIL MELIBATKAN RAWM DAN ISHMAM KETIKA WAQAF

Di dalam ilmu al-Qira´at terdapat permasalahan yang memerlukan sepenuhnya metode talaqqi dan musyafahah bersama guru[1] agar bentuk bacaan tersebut tidak terkeluar daripada apa yang telah ditetapkan oleh para qurra´. Ini adalah kerana menjadi suatu kesukaran untuk menterjemahkan sesuatu bunyi kepada pemahaman teori melalui penulisan.

Jikalau diterjemahkan juga sesuatu bunyi itu melalui penulisan, kemungkinan kefahaman seseorang itu tidak kesampaian dan mungkin juga tidak memberi apa-apa kefahaman langsung. Justeru metode talaqqi dan musyafahah ini adalah elemen yang amat penting dalam memastikan kesahihan sesuatu bacaan al-Qur’an.

Antara permasalahan tersebut adalah melibatkan wajah rawm dan ishmam. Rawm bermaksud melemahkan suara baris huruf terakhir ketika memberhentikan bacaan. Maksud “melemahkan suara baris huruf” ialah dibunyikan sebahagian sahaja barisnya dan hanya orang yang berdekatan sahaja yang dapat mendengar suara huruf tersebut.[2] Manakala ishmam pula adalah memuncungkan kedua bibir selepas memberhentikan huruf yang terlibat tanpa mengeluarkan sebarang bunyi.[3]

Penulis hanya akan membentangkan perkara yang tidak disepakati sahaja oleh dua Tariq yang terlibat kerana dengan ini ianya akan mewujudkan perbezaan antara kedua Tariq. Antara penglibatan rawm dan ishmam dalam pembacaan al-Qur´an adalah ketika memberhentikan bacaan (waqaf). Asal memberhentikan bacaan adalah dengan cara mematikan baris huruf yang terakhir ataupun di panggil sakin mahd [4] sepertimana kata imam al-Shatibi [5]:

وَاْلإِسْكاَنُ أَصْلُ اْلوَقْفِ....

Maksudnya: Dan al-Iskan (mematikan baris huruf) adalah asal kaedah waqaf.

Disokong oleh Ibn al-Jazari dengan katanya[6] :

وَالْلأََ صْلُ فِى اْلوَقْفِ السُّكُونُ....

Maksudnya: Asal pada hal waqaf adalah al-Sukun (mematikan baris huruf)

Terdapat juga wajah alternatif yang diharuskan oleh para qurra´ iaitu rawm dan ishmam. Tetapi kedua-dua wajah ini hanya melibatkan baris dammah dan kasrah sahaja sepertimana kata imam al-Shatibi : [7]

وَفِعْلُهُمَا فِى الضَّمِّ وَالرَّفْعِ وَارِدٌ وَرَوْمُكَ عِنْدَ اْلكَسْرِ وَاْلجَرِّ وُصِّلاَ

Maksudnya : Penggunaan kedua-duanya (rawm dan ishmam) adalah warid pada dammah dan raf’i dan rawm ketika kasrah dan majrur.

Ibn al-Jazari pula menambah melalui katanya[8]:

وَلَهُمْ فِى الرَّفْعِ وَالضَّمِّ أشْمِمَنَّهُ وَرُمْ وَامْنَعْهُمَا فِى النَّصْبِ وَاْلفَتْحِ بَلَى فِى اْلجَرِّ وَاْلكَسْرِ يُرَامُ مُسْجَلاَ

Maksudnya: Dan mereka (qurra´) ishmam dan rawm pada raf’i dan dammah, dan dilarang kedua-duanya ketika nasab dan fath dan rawm pada majrur dan kasrah.

Dengan ini dapatlah difahami bahawa wajah rawm melibatkan baris kasrah dan dammah, manakala wajah ishmam pula hanya melibatkan baris dammah sahaja. Adapun baris fathah tidak menerima kedua-dua wajah tersebut. Merujuk kepada komentar imam al-Shatibi dan Ibn al-Jazari mengenai hal rawm dan isymam, maka dengan jelas dapat difahami bahawa kedua-dua Tariq yang menjadi kajian penulis bersepakat tentang penglibatan kedua-dua wajah ini ketika waqaf. Adapun perbezaan itu timbul apabila ianya melibatkan sesuatu pemanjangan mad yang mempunyai perbezaan tersendiri mengikut persepsi kedua-dua Tariq.[9]

Pemanjangan mad yang dimaksudkan adalah merujuk kepada mad muttasil yang ada huruf hamzah di hujung kalimah ketika waqaf. Penglibatan rawm dan ishmam juga bergantung kepada baris hamzah tersebut. Maka disini disimpulkan bahawa bagi kalimah yang hamzah berbaris fathah seperti : (الأَسْمَاءَ) mengikut Tariq al-Shatibiyyah ada dua wajah sahaja iaitu empat dan enam harakat secara sakin mahd. Manakala Tariq al-Jazariyyah pula mempunyai tiga wajah iaitu empat, lima dan enam harakat juga secara sakin mahd. [10]

Bagi kalimah yang hamzah berbaris kasrah seperti : (السَّمَاءِ)mengikut Tariq al-Shatibiyyah ada tiga wajah sahaja iaitu empat dan enam harakat secara sakin mahd dan ditambah dengan empat harakat beserta rawm. Manakala Tariq al-Jazariyyah pula mempunyai lima wajah iaitu empat, lima dan enam harakat secara sakin mahd. Dan di tambah dengan empat dan lima harakat beserta rawm. [11]

Bagi kalimah yang hamzah berbaris dammah seperti : (السُّفَهَاءُ)mengikut Tariq al-Shatibiyyah ada lima wajah sahaja iaitu empat dan enam harakat secara sakin mahd, ditambah dengan empat dan enam harakat beserta ishmam dan empat harakat beserta rawm. Manakala Tariq al-Jazariyyah pula mempunyai lapan wajah iaitu empat, lima dan enam harakat secara sakin mahd. Kemudian ditambah dengan empat, lima dan enam harakat berserta ishmam dan empat dan lima harakat beserta rawm. [12]

---

[1] Guru tersebut mestilah berkeupayaan menterjemahkan kaedah rawm dan ishmÉm ini dengan bentuk yang telah disepakati oleh para qurra´.

[2] ‘Abd AllÉh b. Abd al-Mu´min b. al-WajÊh al-WÉÎiÏÊ, (1998), al-Kanz fÊ al-QirÉ´Ét al-‘Ashr, (tahqiq: Hana´ al-×imÎÊ), Beirut, Dar al-Kutub al-‘Ilmiyyah, h. 99.

[3] Ibid.

[4] Cara yang kebiasaan digunakan oleh pembaca al-Qur’an dalam memberhentikan bacaan.

[5] al-ShÉÏibÊ, (1996), op. cit., h. 30.

[6] al-JazarÊ , (1994), op. cit., h.56

[7] al-ShÉÏibÊ, (1996), op. cit.

[8] al-JazarÊ , (1994), op. cit.

[9] Sepertimana yang telah diperjelaskan di awal bab mad muttaÎil.

[10] MuÍammad Abd DÉyim KhamÊs, (1996), op. cit., h. 249-250

[11] Ibid.

[12] Ibid.